WARSZTAT: NIEBIAŃSKA JEROZOLIMA, UTRATA DARU.

Stanisław Kobielus, Niebiańska Jerozolima. Od sacrum, miejsca, do sacrum modelu, Warszawa, 1989.

JEROZOLIMA WYGNANIA.

- śmierć Salomona 929 (+) p.n.e.,
- rozbicie państwa Salomona na dwa byty polityczne: Królestwo Izraelskie (ze stolicą w Sychem, później w Samarii) oraz Królestwo Judzkie ze stolicą w Jerozolimie,
- 605 r p.n.e., to wkroczenie Chaldejczyków do Jerozolimy (kiedy to Asyria pokonała Egipt w Syrii i Palestynie w bitwie pod Karkemisz), jakaś forma deportacji ludności żydowskiej,
- 597 r p.n.e., ponowna interwencja Chaldejczyków, Jerozolima po wielomiesięcznym oblężeniu zostaje zdobyta latem 587 r p.n.e., miasto złupiono, spalono i zburzono (chyba radykalnie i mam nadzieje, że nie pomyliłem kolejności), a mieszkańców kompleksowo deportowano w różne rejony imperium chaldejskiego,
- wygnanie to diaspora i próba utrzymania własnej odrębności kulturowej i religijnej, szczególnie przy tak nachodliwych bóstwach jak Marduk i bogini płodności Isztar, Przepisy Prawa były przestrzegane, a tęsknota za fantasmagorią wspomnień ojczyzny była wielka.
- Ezechiel prorok wygnania, deportowany już w roku 597 p.n.e., odbudowę i przyszłość swojego narodu Ezechiel upatrywał w boskiej sprawczości i to eschatologia miała grzecznie poprowadzić Naród Wybrany, tam gdzie chciał się wybrać. 16 rozdział Księgi Ezechiela przyjmuje Jerozolimę jako los metaforycznej kobiety, wzgardzonej w dzieciństwie, ignorowanej w okresie dojrzałej młodości. Dopiero troska Jahwe uczyniła kobietę w pełni wartościową i dobrze zaopiekowaną. Tam tez narodził się zamysł urbanistyczny przyszłego miasta, na planie kwadratu, pośrodku którego stać będzie świątynia (ważne) I już mamy pierwszy znacznik ikonograficzny, tj zamysł struktury w obszarze dwunastu bram, na każdym boku po trzy, dedykowane poszczególnym plemionom Jakuba.
- zamysł projektu urbanistycznego po hipotetycznym powrocie do Jerozolimy, ogarnia nam fragment Księgi Tobiasza 13. 21-22, „Bramy jerozolimskie z szafiru szmaragdu będą zbudowane (kurwa, pełne claritas) i z kamienia drogiego wszystek okrąg murów jego. Kamieniem białym i czystym wszystkie ulice jego będą wyłożone”.
- dosyć podobnie widzi to Izajasz 54, 11-12; „Oto ja osadzę rzędem kamienie twoje, a założę cię na szafirach, i uczynię z jaspisu baszty twoje z rzeźbionych kamieni, a wszystkie granice twoje z kamieni drogocennych”.
- Izajasz głosił również przyszłą nietykalność Miasta, oraz powrót Pana na Syjon. (Iz 62, 3) Jerozolima będzie „koroną chwały w ręce Pańskiej i koroną królestwa w ręce Boga twego”.
- wygnanie zbudowało mit miejsca utraconego, jak pierwotnie Kanaan Mojżesza, tak odzyskana macierz stanowiła mentalny trzon idei powrotu i struktury pewnej celowości utrzymania tak wiary jak i tradycji w ludności izraelskiej,
- Kobielus wskazuje, że celowo prorocy Izraela dokonują rozróżnienia pomiędzy wspomnieniem piękna danej i wspaniałością przyszłej stolicy (powołuje się tutaj na Ks. Tobiasza 1963. s 134 - 135, Buduje konstrukcje świadomości Izraelczyków w koncept istnienia niebiańskiego prawzoru miasta (IV Ezd 10.27).
- Ezechiel ma również w swoim proroctwie pomysł na świątynie i mocno ona odbiega od tej tradycyjnej, fundowanej przez Salomona, która była związana z pałacem królewskim oraz z samym miastem. Wg Ezechiela świątynia miała być bytem osobnym, oddzielonym od kontekstu pałacu (domu władzy) jak i samego miasta. Doszła do głosu raczej ideowa forma świątyni jako „Nowego Nieba” czy „Nowej Ziemi”, która nie pozostawała w związku z jakimkolwiek historycznym kontekstem.

Zestaw trochę wniosków:

- ludność izraelska przywiązana pozostawała do darów, szczególnie tych terytorialnych, które sobie wywalczyła, a później uzasadnieniem ich posiadania było eschatologiczne wskazanie, że ziemię Kanaanu stanowią dar od Jahwe (to jest ten notarialny przedwieczny akt własności, którego prawa ziemskie nie tykają ;),
- Chaldejczycy w bitwie pod Karkemisz zmieniają status polityczny regionu Palestyny i Syrii, wyciągając ten region spod wpływów państwa faraonów (to pewnie już epoka późna), w konsekwencji dochodzi do relokacji ludności tubylczej do Międzyrzecza, gdzie plemiona izraelski osiadają i tworzą diaspory religijne i społeczne,
- okres wygnania wytworzył szczególną więź idei utraconego daru (nadanego przez Jahwe), czyli terytorialnego umocowania wiary i religii. Szczególnie to ważne, że ta tożsamość eschatologiczna oparta była zawsze o pewien terytorializm,
- w konsekwencji tej ideowej tęsknoty i próby scalenia oraz utrzymania więzi kulturowej diaspory - opór przed asymilacją, wytworzyło się w tym czasie wiele pism objawionych szczególnie prorok Ezechiel i prorok Izajasz, którzy mocno wyodrębnili Jeruzalem (miasto) i świątynię jerozolimską, jako odrębny i ideowy byt pozostający i mocno kotwiczący w mentalnym GPS-ie ludności Izraela, potrzeba powiązania idei z miejscem, a miejsca z wyższą ideą.
- to właśnie na okoliczność tego wygnania kształtuje się idea modelu Niebiańskiej Jerozolimy - tęsknota za rajem utraconym (?),
- idąc tą spekulatywną myślą dalej, czy mogła to być pętla nawiązująca do wygnania Adama i Ewy z raju? Ciekawe to i uroczo nadpisujące się w ideę zrównania metafizycznej Jerozolimy z niebiańskim rajem utraconym, już u samych podstaw tego ciągu logicznego, w czasach wygnania do Międzyrzecza, a nie np scholastyków średniowiecznych ;)